Wyzwanie profilaktyki onkologicznej 2026 – zwiększamy zgłaszalność – generujemy zyski! W Sejmie o konkretnych działaniach na rzecz wzrostu zgłaszalności do badań przesiewowych
17 lutego 2026 r. w Sejmie RP odbyło się spotkanie w formule okrągłego stołu poświęcone zwiększeniu udziału Polek i Polaków w programach profilaktyki onkologicznej. Dyskusja skupiła się na trzech obszarach terapeutycznych: raka piersi, raka jelita grubego, raka szyjki macicy oraz na wzmocnieniu roli profilaktyków w systemie i włączeniu medycyny pracy. Celem spotkania było określenie działań możliwych do realizacji w 2026 r. poprzez wskazanie barier systemowych blokujących wzrost zgłaszalności – wraz z propozycjami, jak te bariery usuwać w ramach współpracy konkretnych instytucji tworzących system ochrony zdrowia w Polsce.
Organizatorami i inicjatorami spotkania byli Instytut Rozwoju Onkologii OncoFuture, think tank Polskiego Towarzystwa Onkologicznego oraz wicemarszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Monika Wielichowska, z której inicjatywy Sejm RP ustanowił rok 2026 Rokiem Profilaktyki Zdrowotnej.
Spotkanie „Wyzwanie profilaktyki onkologicznej 2026 – zwiększamy zgłaszalność – generujemy zyski” otworzyła wicemarszałek Sejmu Monika Wielichowska, wskazując potrzebę wspólnego działania wokół profilaktyki w 2026 r. – Dziś naszym zadaniem nie jest opisywanie problemu, ale wskazanie rozwiązań, które chcemy wdrożyć. Prof. Beata Jagielska, dyrektor Narodowego Instytutu Onkologii, podkreślała konieczność wspólnego działania, które odblokuje wzrost uczestnictwa w screeningach i przełoży się na sukces zdrowotny nie tylko w onkologii.
Profilaktyka onkologiczna jest integralnym elementem Narodowej Strategii Onkologicznej przyjętej w 2019 roku. Prof. dr hab. med. Piotr Rutkowski, przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Rozwoju Onkologii OncoFuture oraz Polskiego Towarzystwa Onkologicznego a także Przewodniczący Zespołu ds. Narodowej Strategii Onkologicznej przy Ministrze Zdrowia, jako podstawę do dyskusji przedstawił dane z duńskiego badania, w którym wykazano, iż leczenie pacjenta z rakiem jelita grubego zrekrutowanego do leczenia w ramach badań przesiewowych jest rocznie ok. 30% tańsze niż leczenie pacjenta, który rozpoczął leczenie przeciwnowotworowe, ale wcześniej nie uczestniczył w badaniu przesiewowym[1]. Kluczowe znaczenie ma przesunięcie rozpoznań w stronę wcześniejszych stadiów choroby, co przekłada się na lepsze wyniki leczenia oraz niższe średnie koszty terapii w dłuższym horyzoncie.
Na tle korzyści płynących ze screeningu prof. Paweł Koczkodaj, kierownik Pracowni Prewencji Pierwotnej i Polityki Zdrowotnej w Narodowym Instytucie Onkologii, przedstawił zgłaszalność do programów przesiewowych: rak piersi 32,3%, rak jelita grubego 15,43% i rak szyjki macicy 12,35%[2].
Wśród wielu wątków, dyskusję zdominowała potrzeba skutecznego zapraszania pacjentek i pacjentów do badań. Prof. Paweł Koczkodaj przedstawił „low-hanging fruits” oraz rekomendacje z prac eksperckich w zakresie screeningu raka płuca, wskazując m.in. na konieczność wdrożenia stałego mechanizmu zapraszania i przypominania (call-recall) oraz transferu dobrych praktyk na poziom regionów, czyli z powiatów-liderów o najwyższej zgłaszalności do powiatów o najniższej zgłaszalności.
W odniesieniu do potencjału kanałów cyfrowych w zakresie wysyłki zaproszeń na screeningi Andrzej Sarnowski, p.o. dyrektora Centrum e-Zdrowie, przedstawił narzędzia, jakimi dysponuje CeZ, czyli SMS, e-mail oraz powiadomienia push w aplikacji mojeIKP.
Obecnie aktywnych jest niemal 20,5 mln Internetowych Kont Pacjenta oraz prawie 4,5 mln aplikacji (z czego 3,5 mln ma aktywowaną zgodę na otrzymywanie powiadomień). Dyrektor Sarnowski przedstawił wyniki zgłaszalności do badań jako reakcji na wysyłkę zaproszeń, m.in. na przykładzie zaproszenia do uzupełnienia ankiety Moje Zdrowie. Wysyłka ponad 2 mln powiadomień push 9 lipca 2025 r. zaowocowała ok. 36 tys. wypełnionych ankiet (wzrost z ok. 10 tys. w dniach 7 i 8 lipca 2025 r.) Dodatkowo, po wysyłce prawie 980 tys. zaproszeń metodą push 5 marca 2025 r. niespełna 2 000 pacjentek zapisało się na badanie mammograficzne. Wysyłka 484 tys. SMS-ów 28 listopada 2025 r. zaowocowała jedynie 1 000 umówionych wizyt.
Łukasz Sosnowski, dyrektor Departamentu e-Zdrowia, zaznaczył, iż od czasu uruchomienia centralnej e-rejestracji, badania cytologiczne w ramach badań przesiewowych zrealizowało jedynie ponad 11 tys. kobiet, a w najbliższych 90 dniach jest ponad 270 tys. wolnych terminów. Dodał, iż 30% umówionych wizyt na cytologię pochodzi z kanałów IKP i mojeIKP, podczas gdy jeśli chodzi o mammografię, to te kanały odpowiadają za jedynie 3% rejestracji i, jak zaznaczył, dzięki e-rejestracji możemy zobaczyć skalę i kierunki pracy, jakie mamy przed sobą.
Rzecznik Praw Pacjenta, minister Bartłomiej Chmielowiec, przedstawiając obraz sytuacji z perspektywy uwag zgłaszanych przez chorych i organizacje pacjentów, zauważył, iż na pierwszy plan barier wysuwa się „brak aktywnej działalności ze strony podstawowej opieki zdrowotnej” i podkreślał, że w trakcie wizyt brak jest zachęcania pacjentek i pacjentów do badań, a także proaktywnej komunikacji dot. profilaktyki. Rzecznik Praw Pacjenta przypomniał przepisy, które wprost łączą zadania POZ z profilaktyką – „Pielęgniarka POZ planuje i realizuje opiekę pielęgnacyjną nad świadczeniobiorcą i jego rodziną w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki chorób”.
Z kolei prezes Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Daniel Rutkowski zwrócił uwagę na potencjał samorządowych programów lokalnych realizowanych poza programami centralnymi oraz rolę AOTMiT w opiniowaniu programów polityki zdrowotnej. Prezes Rutkowski podkreślił, iż działania AOTMiT w tym obszarze mają na celu wspieranie zgłaszalności do populacyjnych programów przesiewowych. W zakresie profilaktyki raka piersi pod koniec 2024 r. AOTMiT wydała rekomendację dot. wzorcowych programów profilaktyki, w którym dla ogółu kobiet dorosłych rekomenduje działania informacyjno-edukacyjne promujące uczestnictwo w centralnych programach przesiewowych, a dla kobiet z grup ryzyka – programy nakierowane na zmianę stylu życia.
Silny głos za profilaktyką w dyskusji zabrał wiceprezes Narodowego Funduszu Zdrowia Marek Augustyn, który przedstawił mocne dane odnoszące się do kosztów uczestnictwa w badaniach przesiewowych. Przedstawił liczby, które przemawiają do wyobraźni. Wg danych NFZ koszt świadczeń związanych z leczeniem raka piersi to w 2025 r. 4,150 mld PLN, w tym samym czasie wartość umów na profilaktykę raka piersi wyniosła 193 mln PLN. „Ponad 50% pacjentek zdiagnozowanych w stadium „0” i „1” w ciągu 4 lat przed diagnozą skorzystało z programu profilaktycznego. Wśród pacjentek zdiagnozowanych w stadium „4” z profilaktyki w ciągu 4 lat skorzystało tylko 13% -podkreślam w swojej wypowiedzi prezes Augustyn.
Powołując się na dane dot. raka jelita grubego, wiceprezes NFZ podkreślił, iż koszt świadczeń związanych z leczeniem tej grupy chorych to 2,590 mld w 2025 r., podczas gdy wartość umów na programy profilaktyczne to jedynie 133 mln w 2025 r. Przyjmując za 100% koszt leczenia pacjenta w stopniu 1, koszty świadczeń związanych z rozpoznaniem raka jelita grubego w okresie pierwszego roku od rozpoznania są o 36% wyższe w stopniu 2, 86% wyższe w stopniu 3. Analogicznie w raku szyjki macicy koszt świadczeń jest o 67% wyższy w stopniu 2 i o 72% wyższy w stopniu 3. Wiceprezes Augustyn podkreślił również, że jeśli chodzi o profilaktykę, NFZ dysponuje narzędziem – kwartalnym współczynnikiem korygującym – promującym POZ i podmioty, które wykazują większą aktywność w zakresie promowania profilaktyki.
Rak jelita grubego – czy testy FIT mogą zastąpić kolonoskopię?
Dyskusja w ramach sposobów zwiększenia udziału w badaniach przesiewowych w kierunku jelita grubego skupiała się wokół dwóch tematów: możliwości włączenia do screeningu testu FIT (testu na krew utajoną w kale) jako narzędzia przesiewowego oraz skutecznej rekrutacji Polaków do programu. Prof. Jarosław Reguła, konsultant krajowy w dz. gastroenterologii, dzielił się doświadczeniem i wynikami badań realizowanych w Polsce i koncentrował się na konieczności docierania do osób dotychczas nieuczestniczących w programie. Zarówno prof. Reguła, jaki i prof. Andrzej Nowakowski, Kierownika Poradni Profilaktyki Raka Szyjki Macicy Narodowego Instytut Onkologii, podkreślali, że jeśli chodzi o zaproszenia, to jest już znana metodologia co do treści i częstotliwości zaproszeń, aby były one jak najskuteczniejsze. Prof. Reguła wskazał, iż pacjenci zapraszani na badanie FIT byli 2 razy bardziej skłonni do udziału w badaniu niż pacjenci zapraszani na kolonoskopię.
Maciej Karaszewski, dyrektor Departamentu Lecznictwa MZ, odniósł się do programu „Moje Zdrowie” jako dźwigni zwiększania zgłaszalności i poinformował o pracach resortu w tym zakresie. Ministerstwo Zdrowia pracuje nad elektroniczną wersją Indywidualnego Programu Zdrowotnego, tak aby możliwy był monitoring interwencji zaleceń zastosowanych dla danego pacjenta oraz ich wyników, co umożliwi śledzenie ścieżki pacjenta, m.in. czy po dodatnim wyniku testu FIT został skierowany na kolonoskopię. Wg najnowszych danych do programu Moje Zdrowie zgłosiło się 2 mln 700 tys. osób, z czego prawie 0,5 mln w wieku 50+, które mogą być skierowane do badania FIT.
Rak szyjki macicy – profilaktyka pierwotna i wtórna
W bloku dotyczącym raka szyjki macicy omawiano równolegle potrzebę promocji szczepień przeciw HPV (profilaktyka pierwotna) oraz udziału w badaniach przesiewowych (profilaktyka wtórna, w tym rozwiązania oparte o testy HPV HR). Prof. Andrzej Nowakowski, kierownik Centralnego Ośrodka Koordynującego, podkreślił, że badania przesiewowe w postaci cytologii i testów HPV HR „nie służą wykrywaniu raka szyjki macicy. Rak szyjki macicy jest niekorzystnym zdarzeniem i powinno się rzadko zdarzać, jeśli chodzi o badanie przesiewowe”. Profesor podkreślił wagę włączenia w 2025 roku testu HPV HR do profilaktyki, co jest zgodne z zaleceniami Komisji Europejskiej.
Minister Paweł Grzesiowski, Główny Inspektor Sanitarny wskazał, iż „widać trend przyspieszający w zakresie wykonywania szczepień. To cieszy”. Od 2021 roku zostało zrealizowanych ponad 803 tys. szczepień przeciwko HPV. W okresie od 2021 r. do września 2024 r. zaszczepiono 360 tys. osób, podczas gdy od września 2024 r., kiedy program szczepień wszedł do szkół, zostało zrealizowanych 440 tys. szczepień. Jak podkreśla minister Grzesiowski w roczniku 15-latków zaszczepionych zostało 34% populacji. Warto jednak zwrócić uwagę na różnice regionalne – w województwie pomorskim zaszczepiono 41% młodzieży w tym roczniku, a w województwie karpackim, wskaźnik ten wynosi 22%. Główny Inspektor Sanitarny wskazał również, iż badanie bezpieczeństwa szczepień HPV wykazało, iż na blisko 0,5 miliona zrealizowanych w ostatnim okresie szczepień zarejestrowano 6 przypadków niepożądanych odczynów poszczepiennych – wszystkie odwracalne, związane głównie z ostrymi reakcjami niepożądanymi.
Profesor Mariusz Bidziński, konsultant krajowy w dziedzinie ginekologii onkologicznej, zaznaczył, iż „zdrowe społeczeństwo jest kwestią racji stanu” i podkreślił potrzebę uruchomienia rejestru profilaktycznego, który, szczególnie w raku szyjki macicy, umożliwi ocenę zgłaszalności oraz poszukiwania, pacjentek, które nie korzystają z systemu badań profilaktycznych, by włączać je do screeningu. Prof. Bidziński podkreślał wagę angażowania POZ, sugerując wręcz, że lekarz POZ „powinien czekać na zdrowego, a nie chorego” pacjenta.
Wielokrotnie przywoływanym elementem procesu podnoszenia zgłaszalności do badań profilaktycznych była medycyny pracy. Prof. Jolanta Walusiak-Skorupa Prezes Polskiego Towarzystwa Medycyny Pracy wskazała, iż ok. 4,5 do 5 mln osób rocznie korzysta z medycyny pracy i pierwszą, prostą metodą włączenia medycyny pracy do promocji profilaktyki pierwotnej jest edukacyjne rozmowa z lekarzem nt. konieczności realizacji badań przesiewowych. Prezes Towarzystwa przedstawiła działania dot. stworzenia ankiety profilaktycznej realizowane we współpracy z Ministerstwem Zdrowia i CeZ.
Prof. Łukasz Balwicki, konsultant krajowy ds. zdrowia publicznego, docenił fakt, iż na spotkaniu stawiane są realne do wykonania zadania, a także, podobnie jak inni eksperci, podnosił potrzebę wskazania koordynatora ds. profilaktyki, który spiąłby działania oraz byłby odpowiedzialny za ostateczny efekt, czyli podniesienie zgłaszalności do badań profilaktycznych.
Rola profilaktyków w zwiększaniu zgłaszalności
O roli profilaktyków jako „łącznika” między systemem a pacjentem mówił Artur Białoszewski, prezes Stowarzyszenia Profilaktyków Polskich. Profilaktycy mogą pełnić rolę lokalnych liderów edukacji zdrowotnej, osób wspierających planowanie i realizację działań profilaktycznych oraz ich monitorowania na poziomie lokalnym, co jest wyjątkowo istotne w profilaktyce. Jak wskazał prezes Białoszewski, działania profilaktyka obejmują m.in. ocenę sytuacji zdrowotnej populacji, analizę danych epidemiologicznych, identyfikację zagrożeń zdrowotnych, opracowywanie priorytetów zdrowotnych oraz identyfikację barier wdrożenia programów przesiewowych i organizację badań przesiewowych. W skrócie „to profilaktycy mają motywować ludzi, aby zgłaszali się na badania” – podsumował Białoszewski i zaproponował ustanowienie 15 października Dniem Profilaktyki Zdrowotnej.
Podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej, Paulina Piechno-Więckiewicz, podkreślała współpracę między resortami edukacji i zdrowia oraz działania MEN nad nową podstawą programową w zakresie przedmiotu edukacji zdrowotnej oraz efekty szczepień przeciwko HPV w szkołach. Pani Senatorka Agnieszka Gorgoń-Komor, komentując spotkanie, zwróciła uwagę, że kluczowe jest budowanie świadomości, iż profilaktyka jest inwestycją, a leczenie jest kosztem, a Ministerstwo Zdrowia, jak sama nazwa wskazuje, powinno zarządzać zdrowiem. Senatorka zaznaczyła, że „mamy świetne narzędzia, mamy fantastycznych specjalistów oraz wolę polityczną, aby inwestować w zdrowie, musimy tylko to spiąć w całość”.
Konkluzje i kierunki dalszych prac.
W podsumowaniu wskazano potrzebę koncentracji na działaniach o szybkim efekcie w tym w szczególności usprawnienie systemu zaproszeń i przypomnień, lepsze wykorzystanie narzędzi cyfrowych, regionalne zarządzanie działaniami tam, gdzie wyniki są najsłabsze, oraz konsekwentne włączanie profilaktyków w realizację i promocję programów. Podkreślono też, że skuteczna profilaktyka wymaga nie tylko komunikacji, ale i sprawnych procesów organizacyjnych, działań o potwierdzonej jakości oraz danych pozwalających mierzyć rezultaty.
Ustalono, że powyższe kierunki będą szczegółowo opracowywane z udziałem właściwych instytucji, tak aby przełożyć je na rozwiązania możliwe do wdrożenia i monitorowania w 2026 r.
Kolejne spotkanie zaplanowano na 7 kwietnia 2026 r.
[1] Dressler, J. et al. Reduced healthcare costs for patients with screen-detected colorectal cancer: A Danish nationwide cohort study, Public Health, 2025, 239 https://doi.org/10.1016/j.puhe.2024.12.038.
[2] Dane wg NFZ na dzień 1 lutego 2026 r. Mamy świadomość, że część cytologii i testów HPV HR jest realizowanych prywatnie, jednak nie ma danych dot. poziomu ich realizacji, dlatego nie są ujęte w ostatecznym rachunku.
